Μετάβαση στο περιεχόμενο

H δημοσιογραφία στην εποχή των ανοικτών δεδομένων ή αλλιώς data journalism

Γράφει ο Νικηφόρος Γκόλτσιος

Στις σύγχρονες συνθήκες της αυξανόμενης σημασίας της πληροφορίας και στις προκλήσεις της νέας τεχνολογίας, οι ανάγκες της δημοσιογραφίας απαιτούν υψηλή εξειδίκευση σε ό,τι αφορά την ανεύρεση, επαλήθευση και δημοσίευση της είδησης.

Η δημοσιογραφία δεδομένων αποτελεί μία προσπάθεια των μέσων να ανταποκριθούν στις νέες συνθήκες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αντικαθίστανται, οι βασικές δημοσιογραφικές δεξιότητες.  Προκύπτει, έτσι, ένας συνδυασμός της οπτικοποίησης  δεδομένων (π.χ. παρουσίαση γραφικών) και του καθιερωμένου τρόπου εντοπισμού θεμάτων (δημοσιογραφική διαίσθηση) στην άσκηση  δημοσιογραφίας. Μία λογική που προσεγγίζει περισσότερο την έννοια της ερευνητικής δημοσιογραφίας και λιγότερο εκείνης του ρεπορτάζ, με αποτέλεσμα η δημοσιογραφία δεδομένων να μην επικεντρώνεται στην πρωτιά ή αποκλειστικότητα της είδησης, αλλά στην αποκάλυψη του τι πραγματικά σημαίνει είδηση.

wordle for make money

Επιπλέον, στην παροχή στον αναγνώστη ξεκάθαρης συντακτικής αφήγησης, που με την εμπλοκή οπτικοποιήσεων αξιόπιστων δεδομένων καθιστά προσιτή, την πιο περίπλοκη ιστορία, συνδράμει καθοριστικά στη δημόσια συζήτηση και στην ανακάλυψη νέων θεμάτων – ειδήσεων, πίσω από τους αριθμούς.

Κομβικό σημείο αποτελούν τα δεδομένα, που μπορούν να χρησιμοποιηθούν είτε ως το πρωτόλειο υλικό (ως πηγή), είτε ως μέσο, για την σύνταξη ενός θέματος, με την συνδρομή εφαρμογών της νέας τεχνολογίας. Καλή πηγή για να ξεκινήσει κανείς είναι οι επίσημοι οργανισμοί, καθώς έτσι εξασφαλίζεται η «έγκυρη πηγή», ενώ απομακρύνονται οι παγίδες, στις οποίες μπορεί να οδηγήσει μία «αφελής» χρήση των μηχανών αναζήτησης για τον εντοπισμό πηγών από διαδικτυακή έρευνα*.

Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι ο δημοσιογράφος θα δείξει άκριτη εμπιστοσύνη στις «έγκυρες πηγές» και θα βασιστεί στην ερμηνεία των δεδομένων αποκλειστικά από τα χείλη των αρχών. Όπως συμβαίνει με κάθε πηγή, θα αντιμετωπίσει τα δεδομένα με σκεπτικισμό έχοντας επίγνωση ότι μπορούν να εξελίξουν ή να περιορίσουν ανάλογα με την οπτική τους γωνία τα ειδησεογραφικά θέματα. Για να έχει αξιοπιστία η ιστορία που τελικά θα αφηγηθεί είναι απαραίτητη μία ανεξάρτητη επαλήθευση και μία στοιχειώδης υποδομή σύγκρισης των λεπτομερειών.

Σήμερα, που οι πληροφορίες είναι άφθονες, η επεξεργασία τους είναι σημαντική σε επίπεδο ανάλυσης προκειμένου να αποκωδικοποιηθεί το νόημα της ατελείωτης ροής δεδομένων. Ταυτόχρονα, σε επίπεδο παρουσίασης με κατανοητό τρόπο στον αναγνώστη, της πληροφορίας, που τον αφορά περισσότερο.

Για το λόγο αυτό, βασικές γνώσεις στατιστικής, καθώς και η συνεργασία με επιστήμονες της πληροφορικής, μπορεί να καταστούν απαραίτητες, ώστε να κατασκευαστούν κατάλληλες εφαρμογές για την επεξεργασία των δεδομένων. Είναι σημαντικό ο δημοσιογράφος να μην παρουσιάζει απλά τα δεδομένα, αλλά να τα χρησιμοποιεί ως εργαλείο, ώστε να εξάγει συμπεράσματα προκειμένου να ενισχύσει την πειστικότητα των επιχειρημάτων και να προσεγγίσει την αλήθεια, η οποία έχει βαθύτατη σημασία για την κοινωνία*. Άλλωστε, διαχρονικά, όταν η δημοσιογραφία υπηρετεί την κοινωνία πετυχαίνει να διαιωνίσει το μύθο της, ο οποίος βασίζεται στην πίστη για αλήθεια, αντικειμενικότητα και δημόσια αποκάλυψη (Hardt 2000 :227).

picture-25

Μέρος ενσωμάτωσης αξιοπιστίας, τεκμηρίωσης και διαφάνειας στη δημοσιογραφική διαδικασία είναι η δημοσίευση όλων των πρωτογενών δεδομένων, καθώς δίνεται η δυνατότητα να ερευνηθούν οι πηγές πίσω από κάθε είδηση, να κατανοηθούν οι μέθοδοι και να ελεγχθεί το δημοσιογραφικό έργο.

Υπό τις παραπάνω θεωρητικές προσεγγίσεις τίθεται στο επίκεντρο ο εντοπισμός περιπτώσεων άσκησης δημοσιογραφίας δεδομένων στα Μέσα Ενημέρωσης (Ελλάδας ή Κύπρου) και η κριτική ανάλυση ενός παραδείγματος.

Ειδικότερα, επιλέγεται να διερευνηθεί το άρθρο με τίτλο: «Ατμοσφαιρική ρύπανση/Το πρόβλημα αιωρείται» του Ιδρύματος Ανοικτής Γνώσης Ελλάδας. Πιο συγκεκριμένα,  η εργασία εστιάζεται στο κατά πόσο το συγκεκριμένο παράδειγμα αποτελεί θετικό ή όχι δείγμα δημοσιογραφίας δεδομένων. Ως πτυχές της ανάλυσης επιλέγονται: οι πηγές των δεδομένων και ο έλεγχος της αξιοπιστίας τους, ο τρόπος επεξεργασίας τους, ο βαθμός τεκμηρίωσης των δημοσιογραφικών συμπερασμάτων.

Τέλος, συνοψίζονται τα συμπεράσματα.

Η έρευνα του OKF Greece για την ατμοσφαιρική ρύπανση

Η δημοσιογραφία δεδομένων διανύει τα πρώτα της βήματα στην Ελλάδα και την Κύπρο, ωστόσο σε χώρες, όπως π.χ. η Βρετανία δεν θεωρείται κάτι νέο. Κλασικό παράδειγμα αποτελεί η αναφορά της νοσοκόμας και μαθηματικού Florence Nightingale στο κοινοβούλιο το 1858. Με τη χρήση διαγράμματος, έδειξε ότι η πλειοψηφία των Άγγλων στρατιωτών δεν είχε σκοτωθεί  από σφαίρες, αλλά από αποτρέψιμες ασθένειες, πετυχαίνοντας έτσι την έγκριση πρόσθετων υγειονομικών μέτρων.

xartis-print

Ενδεικτικές περιπτώσεις δημοσιογραφίας δεδομένων στην Ελλάδα αποτελούν ο ιστότοπος rbdata.gr, με το project «Τα θανατηφόρα τείχη της Ευρώπης», το πρακτορείο γραφημάτων igraphics.gr, με πιο δημοφιλή έρευνα τα «κουρέματα» χρέους παγκοσμίως. Χαρακτηριστικό επίσης παράδειγμα είναι η έρευνα με τίτλο: «Ατμοσφαιρική ρύπανση/Το πρόβλημα αιωρείται» του Ιδρύματος Ανοικτής Γνώσης Ελλάδας (OKF), η οποία δημοσιεύτηκε (2014) στον ιστότοπο School of Data (Βλ. σχετ. http://schoolofdata.okfn.gr/2014/05/11/air_pollution/).

Τα δεδομένα, τα οποία αφορούν μετρήσεις ρύπων της ατμόσφαιρας, που έχουν διενεργήσει οι σταθμοί μετρήσεων της χώρας το διάστημα 2005 – 2012 συγκεντρώθηκαν από την ιστοσελίδα του Υπουργείου Περιβάλλοντος (επίσημη πηγή). Η έρευνα δεν εστιάζεται μόνο στην παράθεση των δεδομένων, αλλά και στην εξαγωγή συμπερασμάτων, για το περιεχόμενο των οποίων προϊδεάζει τον αναγνώστη ήδη από το lede: «…σκιαγραφούν το θολό τοπίο και μας βάζουν σε ….ατμόσφαιρα περισυλλογής».

Πριν απαντήσουν στα ερευνητικά ερωτήματα, που τίθενται στο άρθρο: «κατά πόσο έχει βελτιωθεί η ατμοσφαιρική ρύπανση την τελευταία οκταετία και αν οι ενέργειες για βελτίωσή της αποτελούν λόγια του… αέρα»; οι συντάκτες δεν δείχνουν άκριτη εμπιστοσύνη στην επίσημη πηγή, αλλά αντιμετωπίζουν τα δεδομένα με σκεπτικισμό και σπεύδουν να τα διασταυρώσουν και να τα συγκρίνουν αφενός: «βάσει της οδηγίας της Ε.Ε. για την ποιότητα του αέρα», αφετέρου παραθέτοντας πηγές πληροφόρησης «για τα αιωρούμενα σωματίδια, όπως αναφέρονται σε έκθεση της περιβαλλοντικής οργάνωσης Green Peace».

poiotitametriseon

Η πρακτική αυτή, πέρα από τον έλεγχο της αξιοπιστίας των πηγών και των δεδομένων ενισχύει την πειστικότητα των επιχειρημάτων, την αναζήτηση της αλήθειας και την αντικειμενικότητα της έρευνας. Για να επιτευχθούν οι στόχοι αυτοί συμπράττουν οι συντάκτες του άρθρου: Ζαμπέτη Μαρία, Τανάγια Μαρία-Άννα και ένα 4μελες τιμ, το οποίο επιμελήθηκε τη στατιστική επεξεργασία και τις οπτικοποιήσεις.

Προκειμένου, ενδεχομένως, να μπορέσει ο αναγνώστης να κατανοήσει τους περίπλοκους αριθμούς, πίσω από την είδηση και την είδηση γύρω από τους αριθμούς, έγινε εκτεταμένη χρήση γραφικών απεικονίσεων, που αφορούν την ποιότητα των μετρήσεων ανά περιοχή (σχετικός χάρτης με τις τοποθεσίες σταθμών παρατίθεται), τις ποσοστιαίες μετρήσεις ημερών, στις οποίες παρατηρείται υπέρβαση ορίου σε ό,τι αφορά τον επικίνδυνο ρύπο PM 10, καθώς και το πώς κυμαίνονται οι ετήσιες συγκεντρώσεις μονοξειδίου του αζώτου συγκριτικά με το όριο της Ευρωπαϊκής οδηγίας.

Παράλληλα, επιτρέπεται στο χρήστη να πάει βαθύτερα στην έρευνα και να εντοπίσει λεπτομέρειες που ίσως έχουν σημασία για τον ίδιο και έχουν παραλειφθεί. Αυτό επιτυγχάνεται με την παράθεση ενός διαδραστικού χάρτη, όπου ο κάθε ενδιαφερόμενος μπορεί να αναζητήσει αναλυτικές μέσες μετρήσεις (διοξειδίου του αζώτου),  με διαγράμματα ανά περιοχή, καθώς και με μία διαδραστική γραφική απεικόνιση που περιλαμβάνει αναλυτικά στοιχεία μετρήσεων (διοξειδίου, μονοξειδίου του αζώτου, μονοξειδίου του άνθρακα κ.ο.κ.). Δίνεται, εν ολίγοις, η δυνατότητα στον αναγνώστη να ελέγξει την αξιοπιστία των στοιχείων που παρατίθενται και τον βαθμό τεκμηρίωσης των συμπερασμάτων που προκύπτουν.

aeriasomatidia

Η διεξοδική έρευνα στα δεδομένα των μετρήσεων καταρρίπτει το συμπέρασμα, στο οποίο οδηγεί το πρωτόλειο υλικό των δεδομένων του Υπουργείου ότι: «ο αέρας που αναπνέουμε δεν έχει επιβαρυνθεί με την πάροδο των χρόνων…». Αναγνωρίζει,  βέβαια, το θετικό «πρόσημο», ωστόσο το χαρακτηρίζει «συγκυριακή απόρροια της κρίσης…. που συνδέεται με τη μείωση της κυκλοφορίας των αυτοκινήτων….. και όχι αποτέλεσμα …λήψης μέτρων από την πολιτεία». Το άρθρο ολοκληρώνεται με προτάσεις που προκύπτουν μέσα από την ανάλυση και τα συμπεράσματα που προηγήθηκαν: «η αποκέντρωση και η επιστροφή στο φυσικό περιβάλλον φαντάζει ως τουλάχιστον μία προσωρινή ελπίδα».

NO2

Συμπερασματικά, το άρθρο αποτελεί ένα θετικό δείγμα δημοσιογραφίας δεδομένων, καθώς οι συντάκτες εξετάζουν το ερευνητικό τους ερώτημα έχοντας ως αφετηρία επίσημες πηγές δεδομένων. Επιπλέον, αξιοποιούν στοιχεία της έκθεσης της Green peace και οδηγίες της Ε.Ε. για την ποιότητα του αέρα, τα οποία συμβάλλουν στον έλεγχο της αξιοπιστίας του πρωτόλειου υλικού και των συμπερασμάτων του αρμόδιου υπουργείου. Για την στατιστική επεξεργασία και οπτικοποίηση των δεδομένων επιλέγουν συνεργασία με ομάδα επιστημόνων. Απόρροια αυτής της συνέργειας, είναι η παραγωγή εύχρηστων γραφικών απεικονίσεων και διαδραστικών χαρτών, που με εύγλωττο τρόπο βοηθούν τον αναγνώστη να κατανοήσει τα περίπλοκα αριθμητικά δεδομένα και να ελέγξει το βαθμό τεκμηρίωσης των δημοσιογραφικών συμπερασμάτων, για την ατμοσφαιρική ρύπανση.

1 Μερικά από τα προβλήματα στο διαδίκτυο σχετίζονται με την «εγκυρότητα» και το «ανεπηρέαστο» της πληροφορίας (βλ. σχετ. Παναγιωτάκης 2013:49).

2 Η δημοσιογραφία δεδομένων προσπαθεί να βοηθήσει τους πολίτες αλλά και τους πολιτικούς […] να πάρουν αποφάσεις με βάση αυτά. Ο κοινωνικός ρόλος των δημοσιογράφων […] διευρύνεται (Βλ. σχετ. Καϊμάκη 2014:3).

Απόσπασμα μεταπτυχιακής εργασίας στο πρόγραμμα «Επικοινωνία & Νέα Δημοσιογραφία» του ΑΠΚΥ.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: