Μετάβαση στο περιεχόμενο

Από την τηλεόραση στο διαδίκτυο. Ο τεχνολογικός ντετερμινισμός στο επίκεντρο.

Το κάθε μέσο δεν είναι μόνο μία εφαρμοσμένη τεχνολογία για τη μετάδοση συγκεκριμένου συμβολικού περιεχομένου ή για τη συνένωση των συμμετεχόντων σε κάποια συναλλαγή αλλά εμπεριέχει μία νέα σειρά κοινωνικών σχέσεων που αλληλεπιδρούν με τις ιδιότητες της νέας τεχνολογίας. Στην πολύχρονη διαδρομή των Μέσων Επικοινωνίας έχουν διατυπωθεί ποικίλα θεωρητικά μοντέλα ανάλυσης των τρόπων με τους οποίους τα εκάστοτε Μέσα αλληλεπιδρούν με τις κοινωνίες και τις δομές τους.

αρχείο λήψης

Στο επίκεντρο αυτών των προσεγγίσεων βρίσκεται η θεωρία της τεχνολογικής νομοτέλειας, σύμφωνα με την οποία η ακολουθία των εφευρέσεων και η εφαρμογή της επικοινωνιακής τεχνολογίας επηρεάζουν την κοινωνική μεταβολή.

Οι επικοινωνιακές επαναστάσεις μπορούν και να οδηγούν σε κοινωνικές επαναστάσεις. Ανταγωνιστική ως προς το παραπάνω θεωρητικό μοντέλο είναι η κοινωνιοκεντρική θεώρηση, σύμφωνα με την οποία η τεχνολογία των Μ.Μ.Ε. δεν είναι ο πρωταρχικός υποκινητής για τις κοινωνικές μεταβολές, αλλά τα αίτια αυτών των αλλαγών θα πρέπει να αναζητηθούν στην ίδια την κοινωνία.

Στο πλαίσιο των θεωρητικών προσεγγίσεων που προαναφέρθηκαν και στην απόπειρά μας να εξετάσουμε αν η μετάβαση (από την τηλεόραση) στην τεχνολογία του internet επηρέασε τον τρόπο ζωής του πολίτη θέτουμε ως:

α. Ανεξάρτητη Μεταβλητή το Διαδίκτυο.

β. Ενδιάμεση Μεταβλητή την ανάπτυξη – στο πλαίσιο λειτουργίας του διαδικτύου – των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

γ. Εξαρτημένη Μεταβλητή την δυνατότητα που δίνεται στους πολίτες να οργανωθούν, για να αμφισβητήσουν την πολιτική εξουσία.

Ειδικότερα ως υποθέσεις εργασίας θεωρούμε ότι:

Υ.Ε.1: Το διαδίκτυο, στο πλαίσιο προώθησης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, έδωσε την δυνατότητα στους πολίτες να οργανωθούν, για να αμφισβητήσουν την πολιτική εξουσία.

Υ.Ε 2: Η αμφισβήτηση της πολιτικής εξουσίας στις σύγχρονες κοινωνίες δεν είναι απόρροια της εξάπλωσης του διαδικτύου και των λειτουργιών του, αλλά οφείλεται σε κοινωνικές –πολιτικές αλλαγές.

Η ανάλυσή μας επικεντρώνεται σε μία συνοπτική καταγραφή της περιόδου πριν την επικράτηση του διαδικτύου, στην οποία δέσποζε η τηλεόραση. Στόχος αυτής της καταγραφής είναι η αποτύπωση τιμών στις μεταβλητές που προαναφέρθηκαν για την συγκεκριμένη αυτή τη φορά περίοδο. Επιπλέον, γίνεται μία συνοπτική αναφορά στην ιστορική διαδρομή του διαδικτύου και επιδιώκεται η σύγκριση των δύο τεχνολογιών (internet- τηλεόρασης).

Στον επίλογο της καταγραφής μας και αφού προηγηθεί ο έλεγχος της θεωρίας της τεχνολογικής νομοτέλειας (και της κονωνιοκεντρικής θεώρησης), συνοψίζονται τα συμπεράσματα που προκύπτουν.

 Η δύναμη του διαδικτύου που διαχέει με ταχύτατους ρυθμούς την πληροφορία στο σύγχρονο επικοινωνιακό τοπίο είναι τόσο καταλυτική, ώστε να αποτελεί ενδεχομένως το Μέσο, για το οποίο διατυπώθηκε η άποψη ότι: «Our life is lived in […] media-we are living a media life» (Papathanassopoulos 2011). Είτε πρόκειται για τον συντονισμό των διαδηλώσεων στη διάρκεια των γεγονότων του Δεκέμβρη 2008 (μετά τη δολοφονία του Αλέξη Γρηγορόπουλου), του κινήματος των «αγανακτισμένων πολιτών», είτε για τα πλήθη εξεγερμένων σε ολόκληρο τον αραβικό κόσμο εναντίον των απολυταρχικών εξουσιών, οι κοινωνικές αυτές εκρήξεις έχουν ένα κοινό σημείο αναφοράς: την τεχνολογική επανάσταση  της πληροφορίας, που με την συνδρομή των Facebook,  Twitter, YouTube κ.ο.κ. επιτρέπουν την δυνατότητα της άμεσης από οποιοδήποτε σημείο  συμμετοχής στα social media. Εν ολίγοις, οι πολίτες έχουν όλο και μεγαλύτερη πρόσβαση στα μέσα που η λειτουργία τους βασίζεται στο διαδίκτυο, για να οργανωθούν, να διαμαρτυρηθούν και, εν τέλει, να αμφισβητήσουν την εξουσία.

assets_LARGE_t_420_54407153

Πριν την σαφή κυριαρχία του διαδικτύου στο επικοινωνιακό πεδίο, πρωτεύοντα ρόλο διαδραμάτιζε η τηλεόραση, η οποία αναδύθηκε την δεκαετία του ’60. Με την δύναμη της εικόνας, σε συνδυασμό με την παρουσία του τηλεοπτικού δέκτη και της δωρεάν λήψης του τηλεοπτικού προγράμματος σχεδόν σε κάθε νοικοκυριό προσπέρασε τον τυπογραφικό πολιτισμό, ο οποίος νωρίτερα είχε επικρατήσει της κουλτούρας των χειρογράφων. Στην τηλεόραση μπορεί κανείς να αναζητήσει την αφετηρία του στοιχείου της μαζικότητας και με βάση την τηλεόραση αναπτύχθηκε η διατύπωση του Global Village του  Mc Luhan,  του στοχαστή που μίλησε πρώτος για τον μαζικό πολιτισμό του παγκόσμιου χωριού.

Σε αντίθεση με το κύριο χαρακτηριστικό του αμερικανικού τηλεοπτικού συστήματος, όπου ο ιδιωτικός τομέας κατέχει ουσιαστικά το προνόμιο του μονοπωλίου, στον υπόλοιπο δυτικό κόσμο έως και την δεκαετία του ’80 η τηλεόραση ήταν στα χέρια του κράτους, με αποτέλεσμα να μεταβληθεί σε μέσο έκφρασης των απόψεων και των σκοπιμοτήτων του εκάστοτε κυβερνώντος κόμματος. Στη διάρκεια της δεκαετίας του ’80, μετά την απορρύθμιση[1] και απελευθέρωση του ραδιοτηλεοπτικού τοπίου συρρικνώνεται η παρουσία του κράτους στο χώρο της τηλεόρασης και οι νόμοι της αγοράς ενθαρρύνουν την είσοδο στοιχείων από τον ιδιωτικό τομέα (ιδιωτική τηλεόραση). Ακολούθησε η ίδρυση συνδρομητικών καναλιών, η καλωδιακή, η δορυφορική τηλεόραση και σχετικά πρόσφατα έγινε στις περισσότερες χώρες το πέρασμα από την αναλογική στην ψηφιακή τηλεόραση. Μπορεί η συμμετοχή του κράτους στο τηλεοπτικό τοπίο να μειώθηκε αισθητά, ωστόσο, διατηρήθηκαν οι μηχανισμοί δημιουργίας, καθοδήγησης της εντύπωσης στη σχέση τηλεθεατή – τηλεόραση, που αξιοποιήθηκαν στον χώρο της πολιτικής επικαιρότητας και ενημέρωσης.

 Κοντολογίς, η απορρύθμιση στον τηλεοπτικό τομέα δεν μείωσε τις πολιτικές σκοπιμότητες ή την πολιτική φύση της λήψης των αποφάσεων, απλά μετατόπισε την αμφισβήτηση από τον κρατικό ρυθμιστικό έλεγχο σε αυτόν της αγοράς και επικεντρώθηκε στο κέρδος και όχι στην κοινωνική διάσταση της τηλεόρασης. Ενδεικτικό είναι το παράδειγμα της Ελλάδας, όπου η έλευση της ιδιωτικής τηλεόρασης θεωρήθηκε αρχικά ως εναλλακτικό μέσο απέναντι στην προπαγάνδα των κρατικών μέσων. Όπως σημειώνει, όμως, σχετικά ο Βιστωνίτης «σήμερα θεωρείται μέρος του συστήματος, αμφισβητείται, χάνει εμπιστοσύνη, κοινωνική αποδοχή. Η ίδια η κοινωνία αποδέχεται ότι το μέσον είναι το μήνυμα και αντιδρά»[2] (2011).

Διαπιστώνει κανείς επιχειρώντας να προσδώσει αντίστοιχες, για την τηλεόραση τιμές, στις μεταβλητές που δόθηκαν νωρίτερα, για το internet, ότι,  και η τηλεόραση ήταν μία νέα τεχνολογία, η οποία σε όλες τις εκφάνσεις λειτουργίας της (κρατική, ιδιωτική, κ.α.) εισχώρησε σε κάθε σπίτι επηρεάζοντας την καθημερινότητα των πολιτών. Αποτυπώνοντάς την όμως στην πιο καίρια μεταβλητή (εξαρτημένη) θα υποστήριζε κανείς ότι, όπως δομήθηκε από τις εξουσίες, διαμόρφωσε μία παθητική στάση για τους πολίτες στο επικοινωνιακό γίγνεσθαι και κατά συνέπεια στην κοινωνική και δημόσια πολιτική ζωή.  Οι πολίτες μέσω της τηλεόρασης, μπορούσαν μόνο να πληροφορούνται για την διακυβέρνησή τους και όχι να την αμφισβητούν.

Αυτή ακριβώς την πραγματικότητα ήρθε να την αλλάξει το internet. Η διάδοσή του βέβαια δεν έγινε αυτόματα. Ακολούθησε το τρίπτυχο ανάπτυξης που υποστηρίζει ο Paul Saffo, για κάθε νέα τεχνολογία. Ξεκίνησε τη δεκαετία του ’70 καταγράφοντας μικρή διείσδυση στην κοινωνία. Σταδιακά, όμως, αυτή η εικόνα αλλάζει.  Εξελίχθηκε εμπορικά τη δεκαετία του ΄80 και βρέθηκε σε μείζονα ανάπτυξη από τα μέσα της δεκαετίας του ’90. Τότε αναπτύσσεται ο Παγκόσμιος Ιστός, ο οποίος υιοθέτησε και πρόβαλε το πρότυπο της ελεύθερης πρόσβασης στην πληροφορία, ενώ ακολούθησαν τα διαδικτυακά ημερολόγια- ιστολόγια και τα πρώτα new social media.ott

 Το φαινόμενο γιγαντώνεται κατά την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα. Σήμερα με το διαδίκτυο είναι συνδεδεμένα το 60% των νοικοκυριών στην Ευρώπη (αύξηση κατά 41% σε σχέση με πέντε χρόνια πριν), ενώ από το 2010 περισσότεροι από 2 δις άνθρωποι ανά τον κόσμο έχουν πρόσβαση στο internet. Η διαδικτυακή πρόσβαση αποτελεί πλέον κυρίαρχη τάση στο επικοινωνιακό πεδίο συμβάλλοντας στον μετασχηματισμό του, στην αλλαγή και ανατροπή του ίδιου του περιεχόμενου και της φύσης της επικοινωνίας, με άμεσες συνέπειες στο προσκήνιο της δημόσιας και πολιτικής ζωής του σύγχρονου κόσμου. Όπως επισημαίνει ο Παπαδημητρίου: «Το διαδίκτυο στηρίχθηκε στην υπολογιστική τεχνολογία, που έχει την ιδιότητα της οικουμενικότητας […] μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την κοινωνική κριτική [….] απορροφά τη δύναμη και το κύρος του κράτους και γίνεται […] στίβος αμφισβήτησής του» (2002).

Υποδηλωτική της δυνητικής ανατρεπτικότητας των μέσων αυτών στο πολιτικό πεδίο είναι π.χ. το μπλοκάρισμα των ιντερνετικών επικοινωνιών στις ημέρες εξέγερσης στην Αίγυπτο κ.α. Τα καθεστώτα αυτά όμως δεν μπόρεσαν να αποκλείσουν μηνύματα συμπαράστασης από άλλες χώρες, αφού τελικά το διαδίκτυο αποδυναμώνει τον άμεσο εθνικό έλεγχο, δημιουργεί περισσότερη ελευθερία στην ροή της επικοινωνίας, νέες σχέσεις στο χωροχρόνο με αποτέλεσμα απόψεις, εικόνες, γεγονότα να μεταφέρονται με ταχύτατους ρυθμούς.

«Η πυραμίδα της εξουσίας ανεστράφη» τονίζεται σε άρθρο των New York Times που αναφέρεται στην κυβέρνηση Μουμπάρακ στην Αίγυπτο, που ανετράπη απ’ το οργανωμένο μέσω διαδικτύου κύμα οργής των διαδηλωτών όλου του κόσμου (Friedman 2011). Η δυναμική του διαδικτύου, αποδεικνύεται και από το γεγονός, ότι όλα τα παραδοσιακά μέσα για να επιβιώσουν συγκλίνουν και συμπεριλαμβάνουν στην καθημερινή λειτουργία τους τα νέα μέσα. Συμπερασματικά, επιβεβαιώνεται εδώ η θεωρία της τεχνολογικής νομοτέλειας, καθώς η ταχύτατη εξάπλωση του διαδικτύου (ανεξάρτητη μεταβλητή) διαμόρφωσε με την ευρεία χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, μία νέα τάση, η οποία αφενός οδήγησε στην οικουμενική οργάνωση της οργής των πολιτών και αφετέρου έδωσε την δυνατότητα στους πολίτες, να αμφισβητήσουν παραδοσιακές μορφές πολιτικής εξουσίας.  Είτε οι πολίτες πέτυχαν την ανατροπή πολιτικών ή καθεστώτων είτε απλά δυσκόλεψαν την ζωή των κυβερνήσεων, το διαδίκτυο φαίνεται να οδηγεί σταδιακά στην ενδυνάμωση της κοινωνίας των πολιτών και σε μια μορφή άμεσης δημοκρατίας.

Τέλος, δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί η κοινωνιοκεντρική θεώρηση, καθώς δεν είναι οι πολιτικοί ή οι κοινωνικοί λόγοι, εκείνοι, οι οποίοι «μπαίνουν μπροστά», για να οργανώσουν την οργή των πολιτών και να αμφισβητήσουν, εν τέλει, την πολιτική εξουσία. Είναι οι τεχνολογικές μεταβολές που προηγούνται στην ένταση επίδρασης έναντι των κοινωνικών κ.α. αλλαγών.

 [1] Απορρύθμιση νοείται η θεσμική αλλαγή στην Ευρωπαϊκή τηλεόραση, μία  «νέα τάξη» η οποία ανέτρεψε το κρατικό ρυθμιστικό πλαίσιο στο ραδιοτηλεοπτικό πεδίο (βλ. σχετ. Παπαθανασόπουλος Σ., (1993), σ.17).

 2 Σύμφωνα με τον McLuhan: « […] οι προσωπικές και κοινωνικές συνέπειες οποιουδήποτε μέσου […] προκύπτουν από τη νέα κλίμακα που δίνει στα πράγματα κάθε προέκταση του εαυτού μας, ή οποιαδήποτε νέα τεχνολογία» (βλ. σχετ., ΜcLuhan M. (1991), σ.234).

Απόσπασμα Μεταπτυχιακής Εργασίας στο τμήμα: «ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑ» του Α. Πανεπιστημίου Κύπρου

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: