Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο δημοσιογράφος – επαγγελματίας και «ο δημοσιογράφος – πολίτης» στη νέα εποχή των media

Η εξέλιξη της δημοσιογραφίας μέσα από την ψηφιακή επανάσταση και την εμφάνιση των νέων μέσων διαμορφώνει ριζικές αλλαγές στις διαδρομές της ενημέρωσης και μεταβάλλει τις μεθόδους και πρακτικές του δημοσιογραφικού επαγγέλματος.
Παραδοσιακά, ο όρος επαγγελματίας δημοσιογράφος παραπέμπει σε εκείνον που έχει ως κύρια συστηματική και αμειβόμενη απασχόληση την άσκηση του επαγγέλματός του στον έντυπο ή ηλεκτρονικό τύπο και αποκομίζει από αυτή το κύριο τμήμα των απαραίτητων για την επιβίωσή του οικονομικών πόρων.

Γενικότερα, η παραδοσιακή δημοσιογραφία επικεντρώνεται στην πρωτογενή παραγωγή ειδήσεων και πληροφοριών, ενώ ο επαγγελματίας δημοσιογράφος λειτουργώντας ως διαμεσολαβητής έχει επιφορτιστεί με την έγκαιρη, έγκυρη και υπεύθυνη ενημέρωση των πολιτών μέσω των μέσων μαζικής επικοινωνίας . Διαθέτει εμπειρία και εργάζεται με γνώμονα τις αρχές δεοντολογίας του δημοσιογραφικού επαγγέλματος που επικεντρώνονται στην υποχρέωση της μη διαστρέβλωσης, απόκρυψης ή αλλοίωσης των πραγματικών περιστατικών και μετάδοσης της είδησης […] (Κώδικας Δεοντολογίας Δημοσιογράφων 1998).
Στο πλαίσιο αυτό, οι επαγγελματίες των Μ.Μ.Ε. διαδραματίζουν ρόλο δρώντων υποκειμένων, με την έννοια ότι καθοδηγούν τις κοινωνίες, καθορίζουν την ατζέντα της δημόσιας συζήτησης, ενώ γενικότερα η μαζική επικοινωνία διαμορφώνει την ημερήσια θεματολογία επηρεάζοντας τους ανθρώπους για το τι να σκεφτούν και τι να θεωρούν σημαντικό (Παπαγιαννίδης 2013 ; Neveu 2002). Όπως μάλιστα παρατηρεί σχετικά ο Luhmann: «Στα μέσα επικοινωνίας το κοινό έχει παραχωρήσει την αυτοπαρατήρησή του προκειμένου να το καθοδηγήσουν σε αυτό που είδε, διάβασε, άκουσε […]» (2003).
Στην εποχή, όμως, του νεοφιλελευθερισμού που διανύουμε η ενημέρωση ανατίθεται όλο και περισσότερο εν είδει υπεργολαβίας σε δημοσιογράφους που εργάζονται φασόν και κατασκευάζουν τις ειδήσεις επί παραγγελία. Αποτελεί μάλιστα κοινή πεποίθηση ότι ο δημοσιογράφος – εργαζόμενος σε Μ.Μ.Ε. που επηρεάζονται ή ελέγχονται από κέντρα εξουσίας, μεταδίδει ανακριβείς κατασκευασμένες ειδήσεις με στόχο την παραπληροφόρηση του κοινού. Πρόκειται για μία συνειδητή, στοχευμένη δημιουργία στοιχείων που προβάλλονται ως ειδήσεις, ενώ βασίζονται σε ψευδή γεγονότα και σχετίζονται με την συζήτηση περί κατασκευής των ειδήσεων. Είναι χαρακτηριστικό ότι μείζονες εξελίξεις της διεθνούς σκηνής έχουν προκύψει από την κατασκευή ειδήσεων π.χ. η εισβολή στο Ιράκ κ.α.
Μέσα σ’ αυτό το περιβάλλον, ο ρόλος του δημοσιογράφου επαναπροσδιορίζεται, ενώ ο επαγγελματισμός του αμφισβητείται από την εμφάνιση των νέων μέσων τα οποία επιτρέπουν σε πολίτες – δημιουργούς ειδήσεων να επικοινωνούν άμεσα με ένα ευρύ κοινό χωρίς τη μεσολάβηση των δημοσιογράφων. Προκύπτει έτσι η εμφάνιση της λεγόμενης δημοσιογραφίας των πολιτών, η οποία ασκείται από κάθε πολίτη, που δεν είναι επαγγελματίας δημοσιογράφος με την συνδρομή των νέων τεχνολογιών και κυρίως του διαδικτύου, το οποίο καθίσταται σε μέσο μαζικής επικοινωνίας που διαμεσολαβεί την πραγματικότητα. Με την εξέλιξη αυτή, ο πολίτης αυτοαναγορεύεται σε θεματοφύλακα της δημοσιογραφίας, υποχωρεί ο τυποποιημένος επαγγελματίας δημοσιογράφος και μερίδιο από το μιντιακό περιβάλλον λαμβάνει ο πολίτης μέσω της ενεργής συμμετοχής του στη διαδραστική επικοινωνία του Facebook κ.ο.κ.

timthumb
Με την διάσταση της αμφίδρομης αλληλεπίδρασης της διάδρασης στην δημοσιογραφία ανατρέπονται και εναλλάσσονται οι καθιερωμένοι ρόλοι πομπού/δέκτη των ειδήσεων, με αποτέλεσμα να οδηγούμαστε σε μία σταδιακή αποδυνάμωση της αυθεντίας των παραδοσιακών προς όφελος των δικτυακών. Σε μία περίοδο που ο καθένας μπορεί να είναι ρεπόρτερ ή σχολιαστής στο διαδίκτυο, ο πολίτης παύει να είναι απλώς και μόνο καταναλωτής ειδήσεων, μεταβάλλεται σε ένα υβρίδιο καταναλωτή και παραγωγού, ενώ παρατηρείται μια μετατόπιση της «ισορροπίας ισχύος» από τα Μ.Μ.Ε. στο ακροατήριο, στο βαθμό που οι νέες τεχνολογίες προσφέρουν περισσότερες επιλογές και χρήσεις απ’ ότι τα παραδοσιακά Μ.Μ.Ε.
Μπορεί ορισμένοι θεωρητικοί των Μ.Μ.Ε να θεωρούν ότι οι ειδήσεις πολύ λίγο αλλάζουν, όταν αλλάζουν τα άτομα που τις παράγουν ή άλλοι να διερωτώνται τι χρειαζόμαστε τους δημοσιογράφους, ωστόσο έγκριτες έρευνες κατέστησαν σαφές ότι η πλειοψηφία του κοινού θεωρεί ότι οι ειδήσεις που παράγονται από πολίτες δεν υπόκεινται στους κώδικες δεοντολογίας των δημοσιογράφων και δεν είναι αξιόπιστες (Μάνιγκ 2007 ; Papathanasopoulos 2011).
Οι «επαγγελματικές» ειδήσεις πάντως αντανακλούν, σε ένα βαθμό, τις ειδησεογραφικές αξίες που συνδέονται με την εμπορευματοποίηση της ενημέρωσης. Μόνο τυχαίο δεν είναι το γεγονός ότι, όταν ο δημοσιογράφος συλλέγει στοιχεία για να γράψει την είδησή του και όταν ο αρχισυντάκτης την αξιολογεί, κυρίαρχη ειδησεογραφική αξία είναι αν η επιλογή της θα επιδράσει στο κοινό του μέσου και θα πωληθεί περισσότερο από κάθε άλλη (Charnley etal. 1992:41; Μάνιγκ 2007:110).
Ο δημοσιογράφος ψάχνει σε δοκιμασμένα θέματα για να βρει ειδήσεις που θα καλύπτουν όσο το δυνατό περισσότερα ενδιαφέροντα, για όσο το δυνατό μεγαλύτερο τμήμα πολιτών. Υποθέσεις σχετικές με βία, σεξ, νόμο ειδικά όταν αφορούν μυστικά πολιτικών και διάσημων προσώπων ελκύουν περισσότερο με αποτέλεσμα ακόμα και οι πιο σοβαρές καθημερινές εφημερίδες να επιλέγουν ειδήσεις όπου τα σύνορα της κοινωνίας και της ιδιωτικής ζωής καταργούνται.
Παράλληλα, στην εποχή της ταχύτητας εύλογο είναι πως, ό,τι έχει επικαιρότητα έχει αξία, δηλαδή το «συνέβη τώρα» υπερισχύει της σημασίας του γεγονότος, ενώ γενικότερα οι δημοσιογράφοι επιλέγουν ειδήσεις για ζητήματα που οι ίδιοι κατέχουν καλύτερα μέσα από την εμπειρία τους, τα οποία ταιριάζουν στα συμπερασματικά πλαίσια που γνωρίζουν.
Υπό το πρίσμα αυτών των προσεγγίσεων, στην ενότητα που ακολουθεί επιλέγουμε ως μελέτη περίπτωσης τον ιστότοπο της εφημερίδας «ΤΟ ΒΗΜΑ», http//www.tovima.gr και ως υπόθεση εργασίας θεωρούμε ότι: ο πολίτης παρά την ενεργή συμμετοχή του στη διαδραστική επικοινωνία δεν μπορεί να επιδράσει καθοριστικά στις ειδησεογραφικές αξίες της υπό εξέταση ειδησεογραφικής ιστοσελίδας και να επηρεάσει τη δουλειά του επαγγελματία δημοσιογράφου.

Η ενσωμάτωση των «κοινωνικών στοιχείων» και οι ειδησεογραφικές αξίες στον ιστότοπο – ηλεκτρονική εφημερίδα http://www.vima.gr.
Παραδοσιακά μέσα, όπως το Βήμα, αναπροσαρμόζονται, συγκλίνουν και ενσωματώνουν τα νέα μέσα στην καθημερινή τους λειτουργία και πρακτική. Στον συγκεκριμένο ιστότοπο υπάρχει η δυνατότητα συμμετοχής του πολίτη σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ειδικότερα, τα κοινωνικά χαρακτηριστικά που χρησιμοποιούνται και επιτρέπουν στον πολίτη να συμμετάσχει διαμορφώνονται ως εξής:
• Facebook (40.881 fans)
• Twitter (38.665 followers)
• Εφαρμογές που διευκολύνουν την άμεση συμμετοχή του κοινού π.χ. για i-phone
• Δυνατότητα σχολιασμού αναγνωστών κάτω από κάθε κείμενο
• Διενέργεια δημοσκοπήσεων με την συμμετοχή του κοινού.
• Αναπαραγωγή φωτογραφιών που αποστέλλουν οι αναγνώστες.
• Δυνατότητα με αποστολή email εγγραφής και συμμετοχής στο Χάρτη Αλληλεγγύης.
• Ένθετα π.χ. για το περιβάλλον με παράλληλη αξιοποίηση από τον αναγνώστη των νέων τεχνολογιών
• Letters to the editor (παραδοσιακό κοινωνικό στοιχείο σε ηλεκτρονική όμως μορφή) epistoles@tovima.gr.
Στο δημοσιογραφικό περιβάλλον του ιστοτόπου, ειδήσεις οι οποίες σχετίζονται με τις ειδησεογραφικές αξίες που προαναφέρθηκαν έχουν ιδιαίτερα μεγάλη απήχηση στο κοινό. Αυτό π.χ. καταδεικνύουν τα δεκάδες άρθρα συντακτών και ο μεγάλος αριθμός των σχολίων για την υπόθεση του Γάλλου πρωθυπουργού Ολάντ. Σε σχετικό αναδημοσιευμένο άρθρο τα βρετανικά Μ.Μ.Ε. ειρωνεύονται την ερωτική σχέση του Ολάντ και τον αποκαλούν «Serial lover». Αντίστοιχα, τα περισσότερα σχόλια πολιτών έχουν χιουμοριστική διάθεση απέναντι στον Ολάντ : «Ας πρόσεχε. Δεν έμαθε από τον Κλίντον;», ενώ διακρίνονται και για τις εύστοχες παρατηρήσεις απέναντι στο δημοσίευμα: «Αν δεν το κάνανε δεν θα πουλάγανε. Είναι στο D.N.A. τους».

upotrofia_mpotsh_dhmosiografoi_large
Ο δημοσιογράφος εδώ διαθέτει στοιχεία για να εκτιμήσει την αντίδραση του κοινού και το πόσο ελκύει το συγκεκριμένο θέμα, γι’ αυτό ενδεχομένως το κρατά ψηλά στην επικαιρότητα για πολλές ημέρες. Στα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης, ο δημοσιογράφος δεν μπορούσε να διαπιστώσει άμεσα το τι αρέσει ή όχι στον πολίτη και περίμενε τις αναπάντεχες αυξήσεις πωλήσεων ή τηλεθέασης για να το εξακριβώσει.
Επιπλέον, ο ιστότοπος διενεργεί δημοσκοπήσεις και απευθύνει κάλεσμα συμμετοχής στο κοινό. Στην τρέχουσα δημοσκόπηση, το θέμα που καθορίζεται από το μέσο αφορά τον πιθανό χρόνο διεξαγωγής εθνικών εκλογών. Εδώ, ναι μεν ο πολίτης μπορεί να λάβει μέρος, ωστόσο οι μονολεκτικές απαντήσεις που καλείται να διατυπώσει δεν του δίνουν τη δυνατότητα ουσιαστικής έκφρασης.
Την ίδια στιγμή που θεωρούμε ότι οι ειδησεογραφικές αξίες παραμένουν αναλλοίωτες και το κοινό σε μεγάλο βαθμό χειραγωγείται από τα ηλεκτρονικά Μ.Μ.Ε., δεν μπορεί κανείς να παραβλέψει ότι, αν ο πολίτης διαφωνεί με το περιεχόμενο μιας είδησης, γνωρίζει σε ποιον συντάκτη να απευθυνθεί με email για να διαμαρτυρηθεί, καθώς ο ιστότοπος δημοσιεύει ηλεκτρονικές διευθύνσεις (π.χ. epistoles@tovima.gr) και ονόματα των συντακτών (Κόβατς κ.α. 2004:31). Αυτό τον διευκολύνει να επικοινωνεί αμφίδρομα με τον εκάστοτε αρθρογράφο μέσω Facebook ή Twitter παραθέτοντας τον σχολιασμό του ή απλά μία φωτογραφία που έχει κάτι να πει και ζητά την κοινοποίηση της.
Αναλογιζόμενα ίσως ότι η πρακτική της σχετικά περιορισμένης φωνής του πολίτη που τα παλαιά μοντέλα μαζικής επικοινωνίας πριμοδοτούσαν, σε συνδυασμό με την μείωση των εσόδων τους (απόρροια της οικονομικής κρίσης), μέσα όπως tovima.gr δίνουν βήμα στον πολίτη.
Το άνοιγμα αυτό επιτρέπει να παρουσιαστούν νέες θεματικές. Ειδικότερα, ειδησεογραφικές αξίες και θέματα μη εμπορικά αλλά κοινωνικά σημαντικά, όπως το ένθετο για το περιβάλλον ή ο Χάρτης Αλληλεγγύης (με παράλληλη δυνατότητα αξιοποίησης των νέων μέσων) που τροφοδοτούνται από τους ίδιους τους πολίτες, αναδεικνύονται και καθιστούν το διαδίκτυο ένα δίαυλο επικοινωνίας που μεταβάλλει όχι μόνο τη διανομή, αλλά εν μέρει και το ίδιο το περιεχόμενο.
Συμπερασματικά, στο vima.gr η δουλειά του επαγγελματία δημοσιογράφου και οι ειδησεογραφικές αξίες δεν αλλάζουν ριζικά εξαιτίας του μεριδίου που διεκδικεί από τη δημοσιογραφική πίτα ο πολίτης με την ενεργή συμμετοχή του στη διαδραστική επικοινωνία του μέσου. Αναμφισβήτητα στην ψηφιακή αυτή εποχή, οι τεχνικές διαφέρουν, όμως η πλειονότητα των ειδησεογραφικών αξιών είναι η ίδια και προβάλλεται και σήμερα ότι πουλάει. Εκείνο που ίσως αλλάζει είναι ότι έχει χαθεί για τον επαγγελματία δημοσιογράφο το μονοπώλιο της πληροφόρησης που παραδοσιακά κατείχε ως αποκλειστικός πυλωρός της ενημέρωσης.
Θα μπορούσε, λοιπόν, κανείς να ισχυριστεί ότι επαγγελματίας δημοσιογράφος και «πολίτης δημοσιογράφος» ως ένα βαθμό συμβιώνουν χωρίς όμως ακόμα να είναι ισότιμη αυτή η συμβίωση (Παπαχαρίση 2008). Ο επαγγελματίας δημοσιογράφος καθορίζει τα θέματα που αυτός θεωρεί σημαντικά και ο πολίτης συνδιαλέγεται μέσα σε αυτό το πλαίσιο. Ακόμα και στις περιπτώσεις που πετυχαίνει ο πολίτης να μεταβάλλει τις ειδησεογραφικές αξίες και άρα να επηρεάσει τη δουλειά του επαγγελματία π.χ. στις νέες θεματικές που είδαμε να εισχωρούν στον ιστότοπο, αυτό συμβαίνει όχι τόσο λόγω παρέμβασης του πολίτη, αλλά γιατί η οικονομική κρίση και η συνακόλουθη συρρίκνωση των εσόδων των παραδοσιακών μέσων το επιβάλλει .

Νικηφόρος Γκόλτσιος

Απόσπασμα Μεταπτυχιακής Εργασίας στο τμήμα «Επικοινωνία και Νέα Δημοσιογραφία» του Α. Πανεπιστημίου Κύπρου

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: